اخبار

بایدها و نبایدهای حجامت

گروه: طب سنتی
۷ بهمن ۱۳۹۹
حجامت یک روش پیشگیری و درمان بیماریها با ایجاد مکش در روی پوست است که می تواند همراه با تیغ زدن و خونگیری ( حجامت مع الشرط_مقصود حجامتی که امروزه رواج دارد) و یا بدون آن ( حجامت بلا شرط_ مقصود بادکش است) انجام شود.گذاشتن بادکش می تواند با استفاده از آتش و ایجاد خلأ ناشی از مصرف اکسیژن داخل لیوان و یا بوسیله مکش از انتهای محجمه و ایجاد خلأ توسط دستگاه ساکشن باشد.

خبرنگار حوزه سلامت خبرگزاری تسنیم در خصوص حجامت و اثرات آن با یوسف اصغری کارشناس سطح عالی حوزه و پژوهشگر طب اسلامی داشته که گفت و گوی را به شرح زیل بخوانید.

در بحث حجامت روایات زیادی وجود دارد؛ به طورکلی حجامت به دو دسته حجامت پیشگیرانه و حجامت های درمانی تقسیم می شود. حجامت از لفظ حجم گرفته شده است یعنی ایجاد حجم کردن و بحث خون گیری هم به صورت عارضی بر آن تحمیل می شود و به دلیل اینکه حالتی است که حجم در ناحیه ای ایجاد می شود و از این جهت حجامت یک حالت انقباض و انبساط در عضلات ایجاد می کند که همان ورزش است یعنی حرکت و سکون و به صورت کلی در بسیاری از روایات همین انقباض و انبساط یا ایجاد حجم کردن در ماهیچه است که اثرات مختلفی دارد که روایات مختلفی در این زمینه وجود دارد.

در المیزان ذکر شده است که در شب معراج پیامبر به آسمان هفتم رفت و خداوند فرمود که تمام امتت را به حجامت وابدار که مطمئنا بیشترین مطلبی که اینجا است لغت حجامت است که همان بادکش است.

در اینجا قرینه ای وجود ندارد که حجامت برابر با خونگیری باشد و هر دو روش را میتواند شامل شود.

بادکش هم اثرات فراوانی دارد که به اشتباه لفظ حجامت را که به زبان عربی هم به حجامت با خونگیری و هم به بادکش اطلاق می شود فقط بصورت خونگیری معنی کرده و رواج داده اند . علامه حسن زاده به نقل از استاد خود علامه شهرانی در کتاب هزار و یک کلمه فرمودند که هر جا در کتاب قانون ابن سینا لغت حجامت برای درمان بیماری ها بصورت مطلق بیان کرده یعنی بادکش و هرجا حجامت را با شرط ذکر کرده دلالت بر حجامت با خونگیری است.

لذا روایاتی که درباره حجامت کودکان است که هر ماه دو بار حجامت کنید همه بحث بادکش است و بحث خونگیری نیست .

زیرا در کتاب های سنتی گفته شده که کودکان زیر 2 سال نباید حجامت شود چون حجامت و خونگیری در هر ناحیه ای انجام گیرد آن ناحیه ضعیف می شود یعنی اگر شخصی حجامت کبد انجام دهد ناحیه کبد ضعیف می شود دلیلش اینکه خون آن ناحیه را خارج کردیم و خون مایع حیات است و گرمی و تری همراهش است و چون گرمی و تری از بین برود، سرد ی و خشکی جایگزین می شود.

حجامت اثرات کلی آن به چهار قسمت تقسیم شود. ولی بادکش اثراتش شش مورد است, یکی از زیر شاخه های بادکش خروج مواد زائد از ناحیه محل بادکش است که بر اثر بادکش یک سری مواد را از ناحیه ای خارج می شود که همان حجامتی است که امروزه مرسوم است و صورت می گیرد.

البته روایاتی هم داریم که قرینه وجود دارد که حجامت هایی ذکر شده است که همراه خون گیری هم بوده است مثلا امام رضا (ع) رفتند پیش حجام (کسی که حجامت انجام می دهد) و حجامتش کرده و حجام می گوید من خون امام را به این شکل دیدم. اینجا دلالت می کند که حجامت از نوع خون گیری بوده ولی برخی از روایات که حجامت به صورت مطلق بیان شده اند بنابر ظواهر دلالت می کنند که بیشتر بادکش مدنظر است و خون ریزی نداشته باشند.

در انجام حجامتی که خون گیری صورت می گیرد باید با احتیاط عمل شود و شخصی که علامت های امتلاء خون را داشته باشد و مبتلا به پرخونی باشد می تواند حجامت با خونگیری داشته باشد و با شرایط خاص قبل و بعد، حجامت را انجام دهد.

در حجامت (همان اصطلاح بادکش) همانند ماساژ جریان خون را به خصوص در سطح مویرگ ها افزایش پیدا می کند .

در واقع واکنش فیزیکی ای را ایجاد کنیم که منجر به جریان خون یا آب میان بافتی بهتری شود و نهایتا این فعالیت منجر به خروج مواد زائد از اندام های دفعی بدن می شود ولی امروزه بیشتر به بخش خون گیری حجامت توجه می شود و معنی دیگری از آن برداشت نمی شود و در واقع باید یک بازنگری در ذهن ها صورت گیرد که حجامت فقط به معنای خونگیری نیست بلکه حجامت بدون تیغ زدن یا همان بادکش مدنظر است.

خیلی از روایات در مورد بحث بادکش است به صورت کلی می گوید علیکم بالحجامه یعنی حجامت انجام بدهید نه اینکه خون هم بگیرید اگر شرایط خون گیری هم وجود داشت مثل فصل بهار که جوشش خون زیاد است یا نیمه دوم ماه قمری می توان حجامت با خونگیری را انجام دهند و قبل از حجامت تخم مرغ, پنیر ، غذاهای خیلی ترش, خیلی شور, ماهی, غذاهای غلیظ مصرف نشود همچنین افراد گرسنه نباشند .همچنین کسانیکه امتلاء مزاج داشته باشند می توانند حجامت با خونگیری کنند و خون از بافت خارج می شود ولی حکما معتقدند که خون سنگین و غلیظ از طریق حجامت خارج نمی شود و این مطلب که حجامت برای غلظت خون مفید است زیر سوال است ، حکما قائلند که فصد برای این جریان مفید است حجامت خون را یک مقدار کاهش می دهد و از طریق بافت خارج می کند و این خون حامل قوا و ماده مفید بدن نیست و باعث ضعف آنچنانی به آن فرد وارد نمی شود . بچه و کودک و یا افراد مسن را ( درصورت نیاز و تشخیص طبیب ) به جای فصد حجامت کنند چون فصد مواد خیلی مفید را خارج می کند مثلا شخصی که ضعیف است اگر فصد کند مشکل برایش ایجاد می کند و از پا می افتد لذا در صورت لزوم خونگیری جهت درمان طبق نظر طبیب حاذق باید حجامت انجام دهد . یکی از دلایلی که در روایات ذکر شده که حجامت نقره ممنوع یا مکروه است در طب سنتی از آن به عنوان ناحیه حافظه یاد می شود لذا در روایات اشاره شده که باعث نسیان و فراموشی می شود . همچنین روایاتی که ذکر شده حجامت برای بچه ها مفید است یا افرادی که 20سالشان است هر 20 روزیکبار انجام دهند و یا افرادی که 30سالشان است هر 30 روزیکبار انجام دهند و اگر فرد که 40سالشان است هر 40 روزیکبار انجام دهند و یا پیامبر سالیانه 23 بار حجامت می کردند اینها تماماً به بادکش یا حجامت به معنای لفظی (حجامت بدون خونگیری) می باشد . البته گاهی به همراه خونگیری هم بوده که شرایط دفع خون را هم داشته از جمله مواردی که انسان می تواند به این نتیجه برسد که خونش زیاد شده و نیاز به حجامت دارد و باید خونش کاهش پیدا کند .مثلا اینکه احساس سنگینی در اندام ها داشته باشد یعنی دست ها را می کشد پشت سر هم دهان دره می کند بدنش احساس سنگینی دارد و حس می کند در بدنش خیلی مواد جمع شده است کسالت و خوابیدن بسیار زیاد و هنگامی که می خوابد احساس سنگینی دارد و خستگی بدون علت یکی از چیزهایی است که می توان گفت پرخونی در فرد بروز پیدا کرده است.

حواس پرتی, کند ذهنی و همچنین قرمزی پوست و قرمزی دهان و بروز دمل پوستی مثل جوش و خارشی که به همراه خونریزی است ، خونریزی از نقاط مستعد مثل لثه و خونریزی بینی هم می تواند نشانه پرخونی باشد. به هرحال هر علامتی که در بدن بروز کند باید علتش را در نظر گرفت و بهترین گزینه برای درمان را انتخاب کرد. ضمنا کسانی که حجامت انجام می دهند محل حجامتشان حالت خارش ایجاد می شود و بدنشان گوشت آلود و عضلانی است و بیشتر علاقه مند به مواد گوشتی وشیرین هستند و عمدتاً کسانیکه زیاد می خورند و مواد شیرین, گوشت و گوشت بره در وعده های غذایی بیشتر مصرف می کنند مستعد پرخونی هستند و لازم است در فصل بهار حجامت با خونگیری انجام دهند البته با تدابیر و شرایط خودش.

حالا یک نکته مهمتری که هست حجامت اختصاصی هر فرد به روش های مختلف انجام می شود یعنی حجامتی که برای مزاجی که صفراوی است با حجامت فردی که مزاجش دموی است فرق می کند تعداد بادکش های قبلش و نحوه تیغ زدن و نحوه خونگیری کاملاً متفاوت است و خونی که هم از آن ناحیه خارج می شود کاملا رنگ و قوامش برای صفراوی با دموی متفاوت است که در شخصیت های گرم و تر حجامت در فصل بهار بد نیست که انجام گیرد ولی در مزاج های سرد به خصوص سرد و خشک و سرد و تر در فصل زمستان و پاییز اصلاً نباید حجامت انجام دهند مگر اینکه ضرورت شود و پزشک متخصص تشخیص دهد که فرد باید حجامت کند . اگر بخواهیم مفید بودن حجامت را طبق مزاج اولویت بندی کنیم باید بگوییم ابتدا کسانیکه مزاجشان گرم و تر است, سپس گرم و خشک سپس سرد و تر و سپس سرد و خشک .

در مورد بادکش (یعنی حجامت بدون خونگیری) اثرات بسیار می توانیم داشته باشیم که به صورت کلی یکی انحلال مواد آن ناحیه است مثلا در مغز یک سری مواد جمع شده و می خواهیم مواد را به یک ناحیه دیگر مثلا پشت یا عضلات پا انتقال بدهیم، از طریق بادکش کردن می توانیم انتقال دهیم و یا مثلا فردی خونریزی بینی داشته باشد بادکش ساق پا یا بادکش زیر سینه یا پشت انجام دهد خونریزی بینی اش کاهش پیدا می کند یا فردی که دستانش همیشه سرد است این شخص با بادکش در ناحیه کف دست و یا ساق دست ، گرما در دستانشان ایجاد می شود و یا برای ایجاد تحلیل مثلا ناحیه ای چربی دارد می تواند با بادکش کمک کند کم کم مقداری از چربی ها از طریق بادکش برطرف شود و آرام آرام آن ناحیه تقویت شود .همچنین برای زخمهای عفونی ازطریق بادکش می توانیم کمک کنیم که نیروی دفاعی تمرکزش در ناحیه زخم بیشتر شود و آرام آرام قوه مدبره به آن سمت متمرکز شود و آن عضو را تقویت کند.

نتیجه اینکه هر قسمت بدن اگر حجامت انجام شود و خونگیری صورت پذیرد آن ناحیه ضعیف می شود ولی بادکش موجب خونرسانی و تقویت عضو می شود ،علتش این است که وقتی بادکش می کنیم خون را به آن سمت می کشانیم و قوه مدبره هم به آن سمت توجه می کند و باعث می شود آن عضو تقویت شود و اگر خون را بگیریم آن خون و مواد سالمی که قوه مدبره به آن سمت فرستاده را ما گرفتیم و آن عضو را ضعیف کردیم .

در اینجا نکته جالب و حائز اهمیتی وجود دارد که برخی اشخاص که حجامت انجام می دهند و در حین حجامت حالت ضعف برایشان ایجاد می شود علتش ضعف دهانه معده است و حجامتی که بین دو کتف انجام شود به دلیل اینکه تقریبا نزدیک دهانه معده است و ضعف ناشی از خونگیری بر ضعف معده فرد اضافه میشود حالت سر گیجه و غش ایجاد می کند.

یکی از عملکردهایی که بادکش دارد انتقال مواد از عضو شریف به عضو پست است. دیگری بحث تخلیه و اخراج است که حجامت با خونگیری در این مقوله قرار می گیرد برای اینکه که مقداری بار خونی آن ناحیه کم شود خراشی ایجاد می کنند که خون را دفع کند. یا مثلا حشره ای جایی را نیش زده نیش مار و عقرب و ..که اول تیغ می زنند و بعد بادکش را می گذارند که مواد را بیرون بکشد.

از ممنوعیات حجامت شخصی است که فشارش بالا رفته و هیچ وقت نباید ناحیه قلبش یا بین دو کتف را بادکش کند و در مورد حجامت با تیغ هم یکسری ممنوعیات در روایات ذکر شده است.

اگر کسی بدنش حالت عفونی دارد خونش مقداری به سمت عفونی رفتن پیش رفته مواد زائد در بدنش زیاد است، کلیه او هم ضعیف است اگر بادکش انجام دهد و هدفش به زعم خود برای تقویت کلیه باشد مشکلش دوبرابر میشود زیرا وقتی بادکش می کند لیوان را که می گذارد خون به آن سمت جریان پیدا می کند و مواد عفونی و مضر به آن سمت سیلان پیدا می کند و عملا مشکل دو برابر می شود.

یا مثلاً فردی که کبدش مقداری ضعف دارد چون پاکسازی صورت نگرفته بدنش دچار مشکلاتی میشود و لذا لازم است قبل از اعمال بادکش و ماساژ پاکسازی صورت گیرد. همچنین رگ های ساق پا که مشکل دارند مثل واریس ، بادکش صورت نگیرد که خطرناک است. نکته دیگر اینکه بادکش را یکدفعه انجام ندهند که باعث بروز تاول نشود و سعی شود در افراد خشک مزاج قبل از بادکش مقداری روغن مالی و ماساژ در ناحیه صورت بگیرد و آرام آرام بادکش را انجام دهند.

بادکش قوی برای کسانی که کم خونند یا فشار دارند مضر است. اگر کسی بادکش کرد و سرگیجه گرفت سریع بلند نشود و مقداری عسل بخورد که ضعفش برطرف شود.

در مورد زمان های حجامت در روایات محدودیت هایی ذکر شده که عمل به احتیاط عقلانی هست که از آن جمله به صورت کلی چهارشنبه و جمعه به خصوص ظهر جمعه ، اول و وسط و آخر ماه قمری و سه شنبه آخر ماه قمری همچنین ایام قمر در عقرب را ذکر کرد ولی اگر جان فرد در خطر بود طبق تجویز طبیب حاذق با توکل و خواندن آیت الکرسی جهت درمان فرد اقدام شود .

گفت‌وگو از زهرا کاظمی

انتهای پیام/
منبع: تسنیم
تصاویر